Dendermonde

Dendermonde is gelegen in de driehoek Gent-Brussel-Antwerpen, in de provincie Oost-Vlaanderen.

Dendermonde, gelegen op de samenvloeiing van Dender en Schelde, heeft aan deze gunstige ligging mogelijk zijn ontstaan en zeker een deel van zijn middeleeuwse bloei te danken.
De eerste sporen van menselijke bedrijvigheid dateren uit de prehistorische periode. Bij baggerwerken in Dender en Schelde en bij graafwerken in de polders van Appels en Dendermonde, werden er herhaaldelijk werktuigen uit het neolithicum teruggevonden.
Op enkele percelen in de onmiddellijke omgeving werd ook een belangrijk Merovingisch grafveld opgegraven. Dit grafveld, gelegen op een negen meter hoge zandrug langsheen de Dender, vormt tot op heden de enige aanwijzing van een nederzetting, die volgens de grafgiften kan gedateerd worden tussen de 5e en de 7e eeuw. Tegen het einde van deze periode werd het Christendom hier definitief verspreid.
Mogelijk werd toen een eerste kerkje opgericht, nabij het grafveld van Zwijveke. Ook elders ontstonden er tegen het einde van de Frankische periode kleine nederzettingen, ondermeer te Lutterzele en rond de Koornaard (huidige Vlasmarkt).
Door het Verdrag van Verdun (843) kwam onze streek bij Lotharingen terecht en werd in 880 bij het Duitse Rijk gevoegd. Na de aftocht van de Noormannen (883) maakte Graaf Boudewijn II van Vlaanderen zich van grote delen van Rijksvlaanderen meester.
In het midden van de 10e eeuw verrijst, omringd door Dender en Visgracht, een stenen burcht op de plaats van het huidige Justitiepaleis. In de onmiddellijke omgeving zochten kooplieden en reizigers veiligheid en bescherming. Een handelscentrum groeide, waarbij de rijkdom van de omwoners bestond in de productie van Dendermonds laken, kledingstof voor de betere stand.
Hieraan kwam pas in de 11e eeuw een einde, toen de Vlaamse graaf het Land van Dendermonde in erfleen gaf aan de voogden van de Gentse Sint-Baafsabdij. Zij werden de eerste Heren van Dendermonde en lieten de toenmalige nederzetting versterken met aarden wallen en natte grachten. De Romaanse O.-L.-Vrouwekerk werd opgericht en voorzien van de relieken van de H.H. Hilduardus en Christiana, die de patroonheiligen van de stad werden.
Dendermonde groeide in de 12e en 13e eeuw uit tot een belangrijk handelscentrum met een gereputeerde lakenproductie als steunpilaar. Dit uitte zich ondermeer in de aanleg van een ruimere omwalling, voorzien van stevige muren en poorten, en door de oprichting van diverse openbare gebouwen.
In de buurt van de Brusselsepoort werd in 1223 een cisterciënzerinnenabdij gesticht. Vijf jaar later weken deze zusters uit naar Zwijveke-Dendermonde, plaats van de eerste parochiekerk. Meer dan tien kloosters en refuges, evenveel kapellen en bidplaatsen, en vele liefdadige instellingen, als godshuizen, hospitalen, lazarijen en pesthuizen, verrezen in de volgende eeuwen in deze stad.

In 1233 verkreeg de dynamische laken- en vestingstad van Robrecht van Bethune haar stadskeure. Dendermonde was toen versterkt met een stenen ringmuur, voorzien van diverse torens en vier poorten: de Steenpoort, de Scheldepoort of Veerpoort, de Mechelse en de Brusselse poort. De Dender kon afgesloten worden met behulp van een houten 'waterbalie' of een ijzeren ketting.
Op de Koornaard bevonden zich het Koornhuis en het 'Prinsenhof', de vermoedelijke woning van de Heren van Dendermonde.
Tegen het einde van de 13e eeuw verplaatste zich het commerciële en later ook het administratieve hart van de stad naar de linkeroever van de Dender. In 1293 werd op een hoek van het Marktplein van Dendermonde een nieuw Vleeshuis opgericht, waarvan de verdieping dienst deed als lakenhalle en later ook als schepenhuis.

Aan de andere zijde van de Grote Markt bouwden de wolwevers tussen 1337 en 1350 een lakenhalle. Op hun vraag bouwde het stadsbestuur van Dendermonde er in 1377-1378 een belfort tegenaan. Inmiddels hadden de lakenproducenten van Dendermonde evenwel zwaar te lijden van allerlei beperkende maatregelen, die hun gewapenderhand door de Gentenaars werden opgelegd.

In 1347 verkochten de laatste Heren van Dendermonde hun heerlijkheid aan de Franse koning, die ze een jaar later opnieuw aan de Vlaamse graaf Lodewijk van Male schonk. Hij liet rond 1368 de stadsmuren verhogen en de vestingen voorzien van een tweede gracht. Toch werd Dendermonde in 1380 opnieuw door de Gentenaars ingenomen, geplunderd en vernield. In 1384 kwam de totaal uitgeputte stad met het omliggende Land van Dendermonde in het bezit van de Bourgondische hertogen. Hertog Filips de Stoute herbevestigde in 1397 haar recht om een jaarmarkt te houden. Rond die tijd begon men naast het belfort van Dendermonde met de bouw van een nieuw schepenhuis.

Aan de bloei van Dendermonde als lakenstad was inmiddels een einde gekomen. De neergang van de lokale textielnijverheid zette zich door in de 16e eeuw. De stad ontsnapte in 1566 aan de eerste beeldenstorm, maar werd in 1572 door de Spaanse troepen ingenomen en geplunderd.

Dendermonde werd in 1584 ingenomen door de troepen van landvoogd Alexander Farnese. Dendermonde zou zich opnieuw kunnen ontwikkelen en werd een aantrekkingspool voor diverse kloosterorden. Op de landtong tussen Dender en Schelde werd in 1584-1592 een driehoekig citadel of 'Spaans Kasteel' opgetrokken.

In 1667 weerstond Dendermonde aan de troepen van de Franse koning Lodewijk XIV, maar in 1706 volgde ten koste van grote verwoestingen een nieuwe inname door de legers van de Verbondenen (Engeland en Holland). Ten gevolge van het Barrièretraktaat (1715-1716) kregen de Verenigde Provinciën daarop het recht garnizoenen te legeren in zeven steden van de Oostenrijkse Nederlanden. Alleen in Dendermonde kwam er een gemeenschappelijk garnizoen. De stad werd als barrièrestad tegen Frankrijk versterkt met een Hollands en Oostenrijks garnizoen.

Een laatste belegering kreeg Dendermonde te verduren in 1745, toen het werd ingenomen door het leger van de Franse koning Lodewijk XV. In de tweede helft van de 18e eeuw was de militaire waarde van de vesting zodanig verminderd, dat men uiteindelijk besloot de versterkingen te slopen.

Een periode van voorspoed kondigde zich aan voor de Oostenrijkse Nederlanden & Dendermonde. Het bevolkingsaantal nam toe en de landbouw stond op een hoog niveau. De handel werd actief bevorderd door het aanleggen van steenwegen en kanalen. Nieuwe industrieën deden hun intrede en maakten geleidelijk aan een einde aan de verouderde middeleeuwse privileges van de ambachten. In 1773 deed de industriële revolutie in Dendermonde haar intrede door de oprichting van een papiermolen. In de Franse periode groeide deze uit tot één van de belangrijkse in onze gewesten. In 1787 kwam de eerste katoendrukkerij tot stand. Ze vormde de aanzet tot een bloeiende katoenindustrie, die tot in de eerste helft van de 20e eeuw aan vele honderden arbeiders werk verschafte.

In 1800 kreeg Dendermonde een Rechtbank van Eerste Aanleg. In datzelfde jaar kwam de huidige Koninklijke Academie voor Schone Kunsten tot stand, waaruit zich de zogenaamde 'Dendermondse Schildersschool' zou ontwikkelen.

Na de val van Napoleon werd Dendermonde voorzien van een volledig nieuwe vesting. Vanaf 1816 begon men met de aanleg van de nieuwe wallen, kazematten, kruitmagazijnen, vesten, stadspoorten (1822-1824), toegangswegen en andere onderdelen van de eigenlijke vesting. Tussen 1825 en 1830 werden een aantal grote militaire gebouwen afgewerkt: het arsenaal aan de huidige Zuidlaan en de bomvrije kazerne aan de Noordlaan. Op de linkeroever van de Schelde kwam er een versterkt bruggenhoofd, terwijl ook de grote Scheldebrug werd vernieuwd

Sedert de Hollandse periode deed de overheid grote inspanningen om handel en nijverheid te stimuleren. In 1837 kwam er de aansluiting op het spoorwegnet en in het begin van de veertiger jaren de aanpassing van de Scheldekaaien ten behoeve van kleine zeeschepen. In de tweede helft van de 19e eeuw werd de toegankelijkheid van de binnenhaven van Dendermonde fel verbeterd, door het optrekken van nieuwe kaaimuren en het bouwen van een sluis aan de monding van de Dender (1878).

Binnen de stadsmuren van Dendermonde kwam een gevarieerde industrie tot bloei, met als belangrijkste de katoen- en olienijverheid, de schoen- en ledernijverheid en de touwslagerijen.
Ook het culturele leven bloeide open. Dendermonde telde toen talrijke muziek-, toneel- en leesverenigingen, een openbare bibliotheek, een muziekschool, een stadsarchief, een Oudheidkundig Museum, ... Ook het lager en middelbaar onderwijs was stevig uitgebouwd.
Vanaf het laatste kwart van de 19e eeuw ondervond Dendermonde, waarvan het inwonersaantal stilaan opliep tot 10.000, steeds meer hinder van zijn statuut van vestingstad. Het was pas in 1906 dat Dendermonde als versterkte plaats gedeklasseerd werd, zodat men vanaf 1910 kon beginnen met de realisatie van enkele 'doorsteken' aan de oude stadspoorten, zodat een vlot verkeer kon tot stand komen.In september 1914 werd Dendermonde door het Duitse leger bijna volledig in de puin gelegd. Meer dan 2.000 woningen en tal van openbare gebouwen werden geheel of gedeeltelijk vernield. Ook het stadsarchief ging in de vlammen op. Aan de wederopbouw kwam pas in de dertiger jaren een einde.

Na de Tweede Wereldoorlog evolueerde Dendermonde steeds meer van een besloten industrie- en garnizoenstad naar een educatieve, juridische, medische en administratieve kernstad. De pendelarbeid werd een belangrijk onderdeel van het lokale beroepsleven. Rond de stadskern (Donckstraat, Keur) en in de deelgemeente Sint-Gillis-bij-Dendermonde stimuleerde de overheid het bouwen van nieuwe woningen en sociale woonwijken.

In de jaren '70 had een dubbele fusieoperatie plaats. In 1972 kwam de fusie met Appels en Sint-Gillis-bij-Dendermonde tot stand, in 1977 gevolgd door een tweede fusie met Grembergen, Baasrode, Mespelare, Oudegem en Schoonaarde. Zo vermeerderde de oppervlakte van de stad tot ca. 5.510 ha en het inwonersaantal tot ca. 43.000.
De hieruit voortkomende dynamiek resulteerde vrij snel in de oprichting van een administratief centrum, een gevoelige verbetering van de sport- en scholeninfrastructuur en de fusie van drie bestaande verzorgingsinstellingen.
Op intercommunaal vlak stimuleerde men de sociale woningbouw, de aanleg van een industrieterrein en de verwerking van huisvuil en afvalwater.
Als hoofdplaats van een arrondissement vervult Dendermonde een belangrijke centrumfunctie op het vlak van handel en nijverheid, onderwijs, verpleging en administratie. De Rechtbank van Eerste Aanleg is er bevoegd voor de arrondissementen Aalst, Dendermonde en Sint-Niklaas.
Cultuur, toerisme, stadspromotie en milieu vormen voor de toekomst bijkomende pluspunten voor een aangenaam leef- en werkklimaat in de omgeving van Dendermonde.

Meer info: www.dendermonde.be

Landkaarten van de regio Dendermonde